Myślisz, że największym atutem oliwy jest kwas oleinowy? Jest jeszcze hydroksytyrozol
Oliwa od lat słynie z kwasu oleinowego. Prawda jest taka, że olej rzepakowy ma go czasem nawet więcej. Oliwę wyróżnia za to hydroksytyrozol, czyli związek roślinny z gorzkich oliwek, którego korzystny wpływ na zdrowie potwierdziła Unia Europejska. Przeanalizujmy, czym dokładnie jest hydroksytyrozol, jak związki roślinne z oliwy wpływają na cholesterol i dlaczego w niektórych butelkach jest ich tak mało.
Kwas oleinowy, czyli zaleta, którą oliwa dzieli z olejem rzepakowym
Kwas oleinowy to tłuszcz nienasycony, na który według międzynarodowej normy Codex Alimentarius przypada od 55 do 83% wszystkich kwasów tłuszczowych w oliwie. Unia Europejska uznała, że zastąpienie w diecie tłuszczów nasyconych, takich jak masło, tłuszczami nienasyconymi przyczynia się do utrzymania prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi. Problem w tym, że olej rzepakowy z odmian, które mają mało kwasu erukowego, zawiera według tej samej normy od 51 do 70% kwasu oleinowego. Zdarza się więc, że olej rzepakowy ma go więcej niż oliwa.
Hydroksytyrozol, czyli przeciwutleniacz z gorzkich oliwek
Hydroksytyrozol to polifenol, czyli związek roślinny, który pochodzi z gorzkich oliwek. Oliwki większości odmian mają w miąższu i skórce tyle gorzkich substancji, m.in. oleuropeiny, że na surowo nie nadają się do jedzenia. Podczas miażdżenia i mieszania oliwek w tłoczni do pracy ruszają enzymy z oliwek, czyli białka, które przyspieszają przemiany chemiczne. Enzymy rozbijają oleuropeinę na mniejsze cząsteczki, które zawierają hydroksytyrozol i przechodzą do oliwy. Według przepisów unijnych producent ma prawo napisać na etykiecie, że polifenole z oliwy przyczyniają się do ochrony tłuszczów we krwi przed uszkadzaniem przez agresywne formy tlenu. Taki napis wolno umieścić tylko na oliwie, która w 20 g ma co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych. Kupujący musi się też dowiedzieć, że tę korzyść daje codzienna porcja 20 g takiej oliwy. Jest to na oko półtorej łyżki.
Związki roślinne z oliwy a cholesterol we krwi
W europejskim badaniu EUROLIVE przez 3 tygodnie 200 zdrowych mężczyzn jadło codziennie 25 ml oliwy. Każdy z nich przeszedł po kolei 3 takie serie z 3 różnymi oliwami, które miały od 2,7 do 366 mg polifenoli w kilogramie. Przed każdą serią badani mieli 2 tygodnie przerwy. Po każdej z 3 oliw wzrósł cholesterol HDL, czyli ten dobry, który zabiera nadmiar cholesterolu z naczyń do wątroby. HDL podniósł się o 0,025 mmol/l po oliwie z najmniejszą ilością polifenoli, o 0,032 mmol/l po oliwie ze średnią ich ilością i aż o 0,045 mmol/l po oliwie z największą. Im więcej polifenoli miała oliwa, tym bardziej spadały też wskaźniki utleniania tłuszczów we krwi, czyli ich uszkadzania przez agresywne formy tlenu. Poza polifenolami oliwy były do siebie podobne, więc w tym badaniu to właśnie polifenole robiły różnicę, a nie kwas oleinowy.
Jak kupować i przechowywać oliwę
Przy zakupie należy szukać na etykiecie nazwy „oliwa z oliwek najwyższej jakości z pierwszego tłoczenia”, czyli najwyższej kategorii, lub „oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia”. Oliwa, w której nazwie jest mowa o oliwie rafinowanej, zawsze ma w sobie oliwę po rafinacji, czyli po przemysłowym oczyszczaniu. Rafinacja usuwa prawie wszystkie polifenole. Dobrą podpowiedzią jest smak, bo naukowcy, którzy ocenili 200 próbek oliwy najwyższej kategorii, zauważyli, że wraz z ilością polifenoli rosła goryczka oliwy, zresztą tak samo jak jej ostrość. Gorzki i ostry posmak to więc dobry znak, a nie wada. W kolejnym badaniu 160 oliw najwyższej kategorii przechowywano przez rok w ciemności, w temperaturze 20 st. C. Po tym czasie miały średnio o 42% mniej polifenoli niż na początku. Dlatego najlepiej kupować mniejsze butelki i zużywać oliwę na bieżąco.
Kwas oleinowy to zaleta oliwy, ale tym, co naprawdę ją wyróżnia, są polifenole, w tym hydroksytyrozol i jego pochodne. Dopłata do oliwy ma sens wtedy, gdy w butelce są też polifenole, bo sam kwas oleinowy można mieć taniej w oleju rzepakowym.